Niedziela z Polką:  Eliza Orzeszkowa  – głos kobiet i sumienia

Niedziela z Polką

To cykl artykułów o kobietach, które za granicą i w kraju nie zapomniały o miejscu swojego urodzenia.    O kobietach, które zostawiły po sobie ślad, zdobyły rozgłos i inspirowały innych, ale też o tych, które po cichu robiły rzeczy wielkie. To opowieści o kobiecej sile, sercu i trosce, które czynią świat lepszym.

Eliza Orzeszkowa

Temat przewodni: Kobieta, która mówiła w imieniu innych.

Autorka Nad Niemnem, pisarka, która wierzyła, że literatura może zmieniać świat. Pisała o pracy, uczciwości i prawie do szczęścia.

Nie każda rewolucja odbywa się na ulicach. Czasem rodzi się przy biurku, w ciszy gabinetu, w świetle lampy naftowej i w odwadze zapisanych słów. Eliza Orzeszkowa wiedziała, że pióro może być potężniejsze niż krzyk. I że literatura może stać się głosem tych, których nikt nie słucha.

Urodziła się 6 czerwca 1841 roku w zamożnej szlacheckiej rodzinie w Miłkowszczyźnie koło Grodna. Dorastała w świecie, w którym od kobiet oczekiwano przede wszystkim posłuszeństwa i dobrej reputacji. Tymczasem ona od początku szukała sensu głębiej, w wiedzy, w pracy, w odpowiedzialności za innych. Już jako młoda kobieta zetknęła się z ideami emancypacji i społecznej równości. Nie były dla niej modą,  były przekonaniem.

W 1858 roku, w wieku 17 lat, wyszła za mąż za dużo od niej starszego Piotra Orzeszkę i zamieszkała w jego majątku w Ludwinowie, gdzie angażowała się w prace na rzecz prowadzenia szkoły dla dzieci ze wsi w Ludwinie.

W czasie powstania styczniowego pomagała w ukrywaniu i przewożeniu przez granicę Romualda Traugutta, była łączniczką partyzantów i zaopatrywała ich w żywność. Konsekwencje jej działań poniósł mąż, który po klęsce powstania został zesłany do guberni permskiej, a jego majątek w Ludwinowie został skonfiskowany. W 1867 roku, po powrocie Orzeszki z zesłania, wystąpiła z pozwem o rozwód i uzyskała go.

Po rozstaniu z mężem została sama, kobieta niezależna w czasach, gdy samotność kobiety była społecznie podejrzana. Utrzymała się dzięki pracy własnych rąk i talentu. Pisała. Codziennie. Konsekwentnie. Bez taryfy ulgowej dla samej siebie.

Nad Niemnem przyniosło jej sławę. Ale nie chodziło tylko o literacki sukces. Orzeszkowa pokazała Polskę inną niż romantyczne mity. Polskę codziennej pracy, uczciwości i odpowiedzialności za ziemię oraz ludzi. Pokazała też kobiety nie jako ozdobę salonów, lecz jako pełnoprawne uczestniczki życia społecznego.

W swoich esejach i powieściach mówiła o prawie kobiet do edukacji, do samodzielności i do wyboru własnej drogi. W czasach, gdy wiele z tych idei uznawano za niebezpieczne, pisała spokojnie, logicznie i bez patosu,  jak ktoś, kto wie, że prawda obroni się sama. Dwukrotnie, w 1905 i 1909 roku, Orzeszkowa była nominowana do Nagrody Nobla, choć nigdy jej nie otrzymała. Ważniejsze jednak od nagród było to, że czytały ją kobiety, które dzięki jej książkom inaczej patrzyły na siebie, oraz mężczyźni, którzy zaczynali rozumieć, że świat nie kończy się na ich doświadczeniu.

W cyklu Niedziela z Polką Eliza Orzeszkowa jest symbolem kobiety, która mówiła w imieniu innych,  cicho, konsekwentnie, bez potrzeby rozgłosu. Była głosem sumienia swojej epoki.

Bo czasem największa odwaga polega na tym, by powiedzieć prawdę wtedy, gdy nikt nie chce jej usłyszeć.

Zmarła 18 maja 1910 roku w Grodnie i tam została pochowana.

𝓔𝔀𝓪 𝓣𝓪𝔂𝓵𝓸𝓻